किरण पुस्तकालय (Kiran Pustakalaya)

२००९ सालसम्म तम्घासमा कुनै प्रकारका आधुनिक पाठशाला वा स्कूलहरू थिएनन्। त्यसबेला पुस्तकालय हुने त कुरै भएन। गाउँघरका पण्डितहरूका घर–आँगन र पेटीमा पाठशालाहरू सञ्चालन हुन्थे। कर्मकाण्ड, ज्योतिष, व्याकरण र पुराणका केही पुस्तकहरू गाउँघरका पण्डितहरूले संग्रह गर्दथे। पुस्तकालयका प्रारम्भिक स्वरूप र स्रोत तिनै हुन्। त्यस समयमा जिल्लामा एस.एल.सी. पास गरेको मान्छे भेटाउन मुस्किल थियो।

सात सालको परिवर्तनपछि गुल्मी–अर्घाखाँचीका अड्डा–अदालतहरू तम्घासमा स्थापित भए। स्कूल खुल्यो र पढ्ने–पढाउने काम सुरु भयो। २०१५ सालसम्म जिल्लामा एउटा पनि हाई स्कूल थिएन। २०१६ सालमा तम्घासमा हाई स्कूलको माग भयो र महेन्द्र हाई स्कूल स्थापना भयो।

२०२४ सालसम्म तम्घासमा बी.ए. पास भएको एउटा पनि मान्छे थिएन। आई.ए. वा सो सरह उत्तरमध्यमा पास गरेका ४–५ जना र एस.एल.सी. पास गर्ने ८–१० जना व्यक्तिहरू थिए। यस्तो समयमा केही पढेका किशोरहरूको मनमा शिक्षा, समाज र देशको विकासबारे अनेक प्रश्नहरू उठ्न थाले। पढ्ने किन? पढेर के गर्ने? अरु देशले किन विकास गरे? हामी किन पछाडि पर्‍यौँ? समाज र देश बनाउने काम कसको हो? हामीले आफैँ केही गर्नुपर्छ कि पर्दैन? यस्ता चिन्तनबाट ज्ञान, अध्ययन र सिर्जनात्मक वातावरण निर्माण गर्ने आवश्यकता महसुस भयो। भट्टी–पसल, जाँड–रक्सी र जुवा–तासमा खर्च हुने समय र पैसा पुस्तक, पत्रपत्रिका तथा ज्ञान आर्जनमा लगाउन सकियोस् भन्ने उद्देश्यले एउटा उपयुक्त ठाउँ र वातावरणको खोजी भयो। यही सोच र आवश्यकताबाट किरण पुस्तकालयको स्थापना भएको हो।

किरण पुस्तकालयको स्थापना २०२५ साल कार्तिक २० गते तम्घास गाउँ विकास समिति (तत्कालीन लक्ष्मीपुर गाउँ पञ्चायत) वडा नम्बर १, भलुवाकुण्ड भडखाला आदर्श निकेतनमा अवस्थित देवीदत्त पन्थीको घरको पेटीमा पुस्तक जम्मा गरी उहाँकै गाइगोठको एउटा कोठामा गरिएको थियो। श्रुति, स्मृति, पुराण, कर्मकाण्डका केही पुस्तक तथा एस.एल.सी., आई.ए., शास्त्री र आचार्यका केही पाठ्यपुस्तकहरू संकलन गरी पुस्तकालयको शुभारम्भ गरिएको थियो। पुस्तकालयले आफ्नो प्रथम र दोस्रो वार्षिकोत्सव पनि सोही ठाउँमा मनायो। प्रथम वार्षिकोत्सवको खबर रेडियो नेपालबाट प्रसारण हुनुका साथै गोरखापत्रमा समेत प्रकाशित भयो।

समाचार सार्वजनिक भएपछि स्थानीय प्रशासनले पुस्तकालय कहाँ छ, कसले चलाएको छ र कसरी सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने विषयमा खोजी गर्न थाल्यो। पुस्तकालयका सञ्चालकहरूलाई प्रशासनले बोलाएर श्री ५ को सरकारको स्वीकृतिविना यस्ता संस्था सञ्चालन गर्न नपाइने र सञ्चालन गरेमा संघ–संस्था नियन्त्रण ऐनअन्तर्गत कारबाही हुन सक्ने जानकारी गरायो। त्यसपछि सञ्चालकहरूले स्थानीय जिल्ला शिक्षा कार्यालय र शिक्षा मन्त्रालयमा स्वीकृतिका लागि निवेदन पठाए।

गुल्मी इन्टर कलेजको अनुरोध तथा तत्कालीन विशेष अधिकृत रुपबहादुर स्वाँरको सहमतिमा २०२७ सालमा किरण पुस्तकालयलाई गाइगोठबाट हाल जिल्ला खेलकुद विकास समितिको कार्यालय रहेको स्थानमा रहेको एकतले भवनमा सारियो। शिक्षा नियमावली २०२७ को परिच्छेद १७ का सम्पूर्ण शर्तहरू पूरा गरेपछि २०२८/३/३२ मा श्री ५ को सरकार शिक्षा मन्त्रालय, शिक्षा विभागबाट सञ्चालन अनुमति प्राप्त भयो र २०२९/६/१९ मा जिल्ला शिक्षा अधिकारी कार्यालय पाल्पाबाट स्वीकृति प्राप्त भयो। २०३१ सालमा स्थानीय गाउँ पञ्चायतले पुस्तकालयका लागि पुरानो सामुदायिक भवन उपलब्ध गरायो। जीर्ण भवनलाई सोही घडेरीमा २०३२–०३३ सालमा दुई तले भवनमा पुनर्निर्माण गरी पुस्तकालय स्थानान्तरण गरियो र २०३५ सालमा तत्कालीन शिक्षा राज्यमन्त्री श्री पशुपति शमशेर जबराले भवनको उद्घाटन गर्नुभयो। पछि २०५६ सालतिर भवन जीर्ण भएपछि तम्घास गाउँ विकास समिति, गुल्मी जिल्ला विकास समिति तथा गुल्मी–अर्घाखाँची ग्रामीण विकास परियोजनाको सहयोगमा पुनर्निर्माण सम्पन्न गरियो।

किरण पुस्तकालय गुल्मी जिल्लाको सदरमुकाम तम्घासमा जिल्ला प्रशासनिक भवनको ठीक अगाडि पश्चिमपट्टि मुख्य केन्द्रमा रहेको छ। हाल पुस्तकालयको नाममा करिब १ रोपनी जग्गा रहेको छ। पुस्तकालयको आफ्नै दुई तले सात कोठे पक्की भवन छ। भवनको अगाडिपट्टि खुला बरन्डा र बगैँचा तथा आफ्नै शौचालय रहेको छ।

पुस्तकालयमा एउटा वाचनालय र ‘हाम्रो पुरुषार्थ’ पत्रिकाको कार्यालय रहेको छ। काठका दराज १२ थान, स्टिलका साना–ठूला दराज ७ थान, विभिन्न आकारका टेबुल १२ थान, कुर्सी ५० थान, बेञ्च ९ थान र पुस्तक राख्ने खुला र्याक १२ थान रहेका छन्। यसरी दुई लाखभन्दा बढी मूल्यका फर्निचरहरू पुस्तकालयले जुटाएको छ। वाचनालयमा एकैपटक २५–३० जना पाठक बसेर पत्रपत्रिका पढ्न सक्छन् भने एकपटकमा करिब ५०–६० जना व्यक्तिले पुस्तकालयको उपयोग गर्न सक्छन्।

हाल पुस्तकालयमा टेलिफोन, कम्प्युटर, ल्यापटप र सीसीटीभीलगायतका सुविधा पनि जोडिएका छन्। पुस्तकालयलाई अत्याधुनिक सुविधासम्पन्न बनाउन थप कम्प्युटर तथा ई–लाइब्रेरीको व्यवस्था गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। यही आवश्यकतालाई दृष्टिगत गरी स्वर्ण जयन्तीको अवसरमा भविष्यका ५० वर्षका आवश्यकताहरू पूरा हुने गरी आधुनिक सुविधासम्पन्न चार तले पक्की भवन निर्माणका लागि स्रोत जुटाउने उद्देश्यले श्रम तथा रोजगार मन्त्री गोकर्ण विष्टले २०७५ कार्तिक १८ गते एक भव्य समारोहबीच भवनको शिलान्यास गर्नुभएको थियो।

किरण पुस्तकालयमा पाँच दशक अघिदेखि नै मेचीदेखि महाकालीसम्मका विभिन्न पत्रपत्रिकाहरू पढ्न पाउने व्यवस्था मिलाइएको थियो। धेरैजसो पत्रपत्रिकाहरू सम्पादक तथा प्रकाशकहरूको सहयोगबाट प्राप्त हुने गरेका छन्। पुस्तकालयमा हाल करिब १० हजार पुस्तकहरूको संग्रह रहेको छ।

सुरुमा दर्ता भएका धेरै पुस्तकहरू जीर्ण भएका छन्। कतिपय पुस्तकहरू च्यातिएर प्रयोग गर्न नसकिने अवस्थामा पुगेका छन् भने कतिपय टालटुल गरी राखिएका छन्। संग्रहित पुस्तकहरूमध्ये करिब आधा पुस्तकहरू हटाउनुपर्ने अवस्थामा छन् भने आधा पुस्तकहरू अझै राम्रो अवस्थामा छन्। केही पुस्तकहरू पाठकहरूको घरमा समेत रहेका छन्।

सुरुमा पुस्तकालयले बिना धरौटी साधारण सदस्य बनाएर पुस्तकहरू घरमा लैजान दिने गर्दथ्यो। हाल पुस्तक सुरक्षित राख्न तथा पाठकलाई जिम्मेवार बनाउन केही कठोर नियमहरू लागू गरिएको छ। पुस्तकालय इमानदार, कर्तव्यपरायण र सहयोगी पाठकहरूको सहभागिताबाट सञ्चालन हुने संस्था भएकाले पुस्तक समयमै फिर्ता गर्नु पाठकको महत्वपूर्ण दायित्व हो।

किरण पुस्तकालयभित्रै बसेर पुस्तक तथा पत्रपत्रिका पढ्न सबैका लागि खुला छ। पुस्तकालयमा बसेर अध्ययन गर्न कुनै प्रकारको शुल्क लाग्दैन। यसले सबै वर्गका पाठकलाई सहज रूपमा अध्ययन गर्ने अवसर प्रदान गर्दै आएको छ।

पाठकहरूले पुस्तक घरमा लगेर पढ्न चाहेमा वार्षिक रु. ५०० तिरेर साधारण सदस्य बन्नुपर्ने र रु. ५०० धरौटी राख्नुपर्ने व्यवस्था छ। पुस्तक निर्धारित समयभित्र फिर्ता नगरेमा नियमानुसार विलम्ब शुल्क लाग्ने व्यवस्था गरिएको छ।

पुस्तकालयका संरक्षक सदस्य, आजीवन सदस्य तथा विशिष्ट सदस्यहरूले पुस्तक घरमा लैजाँदा कुनै प्रकारको शुल्क तिर्नु पर्दैन र धरौटीसमेत राख्नुपर्दैन।

पृथ्वीको जुनसुकै स्थानमा रहेका व्यक्तिले किरण पुस्तकालयको पाठक सदस्य बन्न सक्दछन्। निर्धारित शुल्क तिरेपछि सदस्यले पुस्तकालयमा उपलब्ध पुस्तक तथा सामग्रीहरू पढ्न पाउँछन्। सुरुमा पाठक सदस्यका लागि वार्षिक ५० पैसा अर्थात् एक मोहर तिर्नुपर्ने व्यवस्था थियो भने हाल रु. ५०० बुझाउने व्यक्ति पाठक सदस्य बन्न सक्छ।

कुनै पनि नेपाली नागरिकले एकमुष्ठ रु. १० हजार वा सोभन्दा बढी सहयोग गरेमा आजीवन सदस्य बन्न सक्छ। त्यस्तै रु. २० हजार वा सोभन्दा बढी सहयोग गर्ने व्यक्तिलाई विशिष्ट सदस्य बनाइन्छ। पुस्तकालयको संरक्षण र विकासमा ठूलो योगदान गर्ने व्यक्तिलाई पुस्तकालय सञ्चालक समितिको निर्णयअनुसार संरक्षक सदस्य बनाउने व्यवस्था छ।

आजीवन, विशिष्ट तथा संरक्षक सदस्यहरू र पुस्तकालय सञ्चालक समितिका सदस्यहरू पुस्तकालय सभाका सदस्य हुन्छन्। पुस्तकालय सभा सामान्यतया वर्षमा एकपटक बस्छ र आवश्यक पर्दा जुनसुकै समयमा पनि सभा बोलाउन सकिन्छ। सभाबाट सञ्चालक समिति गठन गरिन्छ र पुस्तकालय सभा पुस्तकालयको सर्वोच्च निकायका रूपमा रहने व्यवस्था छ। दैनिक कार्य सञ्चालनका लागि सभाले आफूमध्येबाट पुस्तकालय व्यवस्थापन समिति गठन गर्दछ। प्रत्येक तीन–तीन वर्षमा व्यवस्थापन समितिको निर्वाचन हुने गर्दछ र पुस्तकालय सञ्चालनका लागि आफ्नै विधान रहेको छ।

२०२८ सालदेखि किरण पुस्तकालयमा सदस्यहरूको माध्यमबाट सञ्चालक समिति गठन गर्ने प्रक्रियाको सुरुवात भएको हो। पुस्तकालयको विधानका आधारमा पुस्तकालय व्यवस्थापन समिति गठन गरिन्छ।

पुस्तकालय व्यवस्थापन समितिले वार्षिक बजेट निर्माण गर्ने, खर्च व्यवस्थापन गर्ने, लेखापरीक्षण गराउने, आवश्यक विनियम बनाउने तथा पुस्तकालयको दैनिक सञ्चालनका लागि आवश्यक पर्ने सम्पूर्ण कार्यहरू गर्दछ।

हाल पुस्तकालय व्यवस्थापन समितिमा नौ जना सदस्य रहने व्यवस्था छ। समितिमा कम्तीमा एक जना महिला सदस्य अनिवार्य रूपमा रहने व्यवस्था गरिएको छ।

किरण पुस्तकालयको कुनै निश्चित र स्थायी आयस्रोत छैन। स्वेच्छाले दाताहरूबाट प्राप्त सहयोग, सदस्यता शुल्क, पुस्तक तथा पत्रपत्रिका बिक्रीबाट प्राप्त रकम, विज्ञापन शुल्क, ग्राहक शुल्क तथा विभिन्न संघ–संस्थाबाट समय–समयमा प्राप्त हुने सहयोग नै पुस्तकालयका प्रमुख आम्दानीका स्रोतहरू हुन्।

तम्घास गाउँ विकास समिति, गुल्मी जिल्ला विकास समिति, जिल्ला प्रशासन कार्यालय, जिल्ला शिक्षा कार्यालयलगायतका संस्थाहरूबाट समय–समयमा पुस्तकालयले सम्भव सहयोग प्राप्त गर्दै आएको छ। विभिन्न व्यक्तिहरूले पुस्तकालयमा अक्षय कोषसमेत स्थापना गरेका छन्। ‘हाम्रो पुरुषार्थ’ का आजीवन ग्राहकहरूको शुल्कबाट पत्रिकाका लागि छुट्टै कोष निर्माण गर्ने प्रयास पनि हुँदै आएको छ।

पुस्तकालयको स्थायित्व र विकासका लागि भविष्यमा निश्चित तथा नियमित आयस्रोत निर्माण गर्नु आवश्यक छ। हाल पुस्तकालयको वार्षिक साधारण खर्च करिब १० लाख रुपैयाँ रहेको छ।

किरण पुस्तकालयको स्थापना २०२५ सालमा भए पनि विधिवत् रूपमा श्री ५ को सरकारबाट स्वीकृति प्राप्त गर्न तीन वर्ष लागेको थियो। २०२८ सालमा पुस्तकालयले श्री ५ को सरकारबाट सञ्चालन अनुमति प्राप्त गरेको थियो। त्यसबेला गुल्मीमा प्रमुख जिल्ला अधिकारी कार्यालयअन्तर्गत शिक्षा शाखा रहेको थियो। उक्त कार्यालयले २०२८/३/३० मा पुस्तकालयको निरीक्षण गरी शिक्षा मन्त्रालयमा प्रतिवेदन पठाएको थियो। मन्त्रालयको प्रशासन शाखाको २०२८/३/३२ को पत्रअनुसार २०२८/५/३ मा शाखा गुल्मीको पत्रमार्फत पुस्तकालयले अनुमति पत्र प्राप्त गरेको थियो।

अनुमति लिँदाका सम्पूर्ण शर्तहरू पुस्तकालयले तीन महिनाभित्र पूरा गरेको निरीक्षण प्रतिवेदनका आधारमा जिल्ला शिक्षा अधिकारी कार्यालय पाल्पाबाट मिति २०२९/६/१९ मा स्वीकृति प्राप्त भयो। त्यसको १० वर्षपछि २०३९/७/२४ मा जिल्ला कार्यालय, गुल्मीबाट ३ नम्बरमा दर्ता भई प्रमाणपत्र प्राप्त भयो। पछि मिति २०५५/१/१७ मा शिक्षा नियमावली २०४९ (छैठौं संशोधन २०५४ सहित) को नियम १२२ को उपनियम ३ बमोजिम जिल्ला शिक्षा कार्यालय गुल्मीबाट पुनः स्वीकृति प्राप्त भयो।

२०३५ साल चैत्र १४ गते जिल्ला कार्यालय गुल्मीमा १ नम्बरमा दर्ता भई ‘हाम्रो पुरुषार्थ’ अर्धवार्षिक साहित्यिक पत्रिका प्रकाशित गर्ने प्रमाणपत्रसमेत पुस्तकालयले प्राप्त गरेको हो। यी सबै स्वीकृति तथा प्रमाणपत्रका सक्कल नमुनाहरू २०५५ सालको ‘हाम्रो पुरुषार्थ’ को सम्पूर्णाङ्क ३७ मा प्रकाशित छन्। यिनै स्वीकृति तथा प्रमाणपत्रका आधारमा किरण पुस्तकालय सार्वजनिक पुस्तकालयका रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको छ।